Tarihte hiçbir icat biriminin üzerindeki etkisine yetişemedi.
Cengiz Han'ın seferleri, Roma'nın posta yolları, Amerika bozkırlarının
fethedilmesi, bunların hiçbiri bu hayvan olmadan gerçekleşemezdi. yılda yıl
boyunca hem gerçek anlamda hem de mecazen sırtında taşındı. Peki en şaşırtıcı
olan ne biliyor musun? Atı aslında pek tanımlayamıyoruz. Sucukta yediğimiz eti
değil, renkli rüyalar gören, dünyanın manyetik yayılmasını hisseden, kendisine
iyi davranan onu insanını hatırlayan ve üst dudağını değiştiren gülen o canlıyı
kastediyorum. Bugün gezegenin en asil hayvanı hakkında 100 gerçeği anlatacağım.
Vahşi dünya ilginizi çekiyorsa hemen abone olun. Burada her hafta hayvanlar ve
doğa üzerine yeni videolar yayınlanıyor. Sadece 3 saniye süren ama desteğiniz
bizim için çok değerli. Başlayalım.
1ci bölüm: Beden ve biyoloji.
Birinci gerçek. Kara memelileri arasında en iri gözlere sahip olan
hayvandır. Fil ya da inekten bile büyük gözler var. Geniş gözlerin kafanın
yanlarında konumlandığı için neredeyse 360 derecelik bir görüş alanı sunuyor.
Yazılışta hemen her şeyi aynı anda görebiliyorsunuz.
İkinci gerçek. Ama iki kör nokta var. Burnunun tam önü ve
kuyruğunun tam arkası. Bu nedenle bir ata arkadan yaklaşmak asla önerilmez.
Sizi göremediği için ani bir şaşkınlıkla tekme atabilir. Saldırganlık değil,
tamamen refleksle.
Üçüncü gerçek. İki gözünün önünde bağımsız olarak kullanabiliyor.
Sol gözü tehlike kaynağına dönerken sağ gözü yola bakabiliyor. Tek görüşten
çift gözlü görüşe geçiş anda beyindeki görüntü farklılaşıyor. Atların
ürkekliğinin sırrı tam olarak burada gizli. Bir saniye önce zararsız görünen
bir çalı bu geçişle birlikte apansız bambaşka bir şeye dönüşebiliyor. Sanki
aynı sahnede farklı bir kamera bakış açısıyla çekilmiş gibi.
4.üncü gerçek. Atlar dünyayı renkli görür. Siyah beyaz bir
efsanedir. Ancak renk algıları insanınkinden farklıdır. Sarı ve yeşili iyi
ayırırken mavi ile kırmızıyı birbirinden güçlüklerle ayırır. Yeşil çimin
üzerindeki kırmızı bir tepe bir ap için neredeyse görülebilmektedir.
5. gerçek. Gece görüşünde insanın geride bıraktığı şeyler.
Gözlerindeki darbelere dayanıklı hücre sayıları daha dayanıklıdır. Tek zayıf
nokta ışık değişimine yavaş uyum sağlamasıdır. Karanlık ahırdan parlak güneşe
çıktığında birkaç saniyelik bir yön kaybı yaşar.
6. gerçek. At sadece burnuyla nefes alabilir. Ağzıyla nefes alma
yeteneği anatomik olarak yoktur. Burnu tıkanan bir at ağzı açık olsa bile
boğularak ölür. Yoğun eforda burun delikleri bu yüzden sonuna kadar açılır.
7. Gerçek. At kusamaz. Yemek borusunu çevreleyen kaslar o kadar
güçlüdür ki kusma refleksi devreye girmeden önce mide patlayabilir. Kolik denen
sindirim bozukluklarının at için bu kadar ölümcül olmasının nedeni de budur.
Mide içeriğini dışarı atamaz.
8. Gerçek. Ortalama bir at kalbi 4 kilogram ağırlığındadır. Yarış
cinslerinde bu rakam 8 kilograma kadar çıkabilir. Kıyaslama yapmak gerekirse
insan kalbi yaklaşık 300 gram gelir. Kara memelileri arasında bu bir rekordur.
9. gerçek. Toynaklar aslında birer pompa gibi çalışır. At toynağına
bastığında kan yukarı bacak boyunca itilir. Her adım bacakta gerçekleşen küçük
bir kalp atışı gibidir. Uzun süre hareketsiz duran atların bacaklarının
şişmesinin sebebi tam olarak bu mekanizmanın devre dışı kalmasıdır.
10. gerçek. Toynaklar insan tırnağı ve saçıyla aynı keratin
proteininden oluşur. Bir toynağın tamamen yenilenmesi 9 ile 12 ay arasında
sürer.
11. Gerçek. Her bir at kulağında 16 ayrı kas bulunur. Bu kaslar
kulağı diğerinden bağımsız olarak 180 derece döndürebilir. Kulaklar iki farklı
yöne çevrilmişse at o an gerçekten iki ayrı ses kaynağını aynı anda dinliyor
demektir.
12. Gerçek. Patın işitme duyusu insanınkinden çok daha keskindir.
Ultrasonik sesleri ve çok düşük frekansları algılayabilir. Birçok at gök
gürültüsü insan kulağına ulaşmadan dakikalar önce yaklaşan fırtınayı fark eder.
13. gerçek. İnsanda olduğu gibi atın da iskeletinde 205 kemik
vardır. İnsandan sadece bir eksik. Ancak at kemikleri insanınkinden daha sağlam
olmasına rağmen kırıldığında iyileşme süreci çok yavaş işler. Tarihte bir atın
bacağının kırılması genellikle ölüm fermanı anlamına gelmiştir. Nedeni de tam
olarak budur.
14. gerçek. Atın kafatasında dişler beyinden daha fazla yer kaplar.
Azı dişleri hayvanın ömrü boyunca büyümeye devam eder ve aşınma derecesinden
yaşı tahmin edilebilir. Erkekle dişiyi diş sayısından ayırt etmek de mümkündür.
Aygırlarda 40, kısraklarda 36 diş bulunur.
15. Gerçek. Atlar ayakta uyuyabilir. Bunu mümkün kılan, kas eforu
harcamadan eklemleri sabitleyen özel bir bağ tendon sistemidir. Bu sayede at
duruş için enerji harcamadan saatlerce dinlenebilir. Fakat rüya görülen derin
uyku evresini yalnızca yere yatarak yaşayabilir. Bu da günde toplam 2-3 saatten
fazla sürmez.
16. gerçek. Atlar renkli rüya görür. Bu hızlı göz hareketi evresi
gözlemlenerek doğrulanmıştır. O esnada yerde yatan atın bacakları seyir, göz
kapaklarının altında gözleri hareket eder. Bazen köpeklerde olduğu gibi hafif
sesler de çıkarır. İkinci bölüm: Zeka ve Duygular.
17. Gerçek. Bir atın hafızası fil hafızasıyla kıyaslanabilir.
Kendisine nazik davranılan bir insanı o at ömür boyu dost olarak hatırlar. ve
yıllar sonra bile karşılaştığında dostluğu anında yeniden başlatır. Kötü
davranılan biri de aynı şekilde hiç unutulmaz.
18. Gerçek. Atlar insan yüzündeki duyguyu okuyabilir. Sasex
Üniversitesi'nde yapılan bir deneyde atlara kızgın ve dostane ifadeli insan
fotoğrafları gösterilmiş. Öfkeli bir yüz görüldüğünde kalp atışları hızlanmış
ve at fotoğrafa sol gözüyle dönmüş. Hayvanların tehdide verdiği tipik tepki bu
şekildedir. Dostane yüzde ise herhangi bir stres tepkisi gözlenmemiş.
19. Gerçek. Atlar insandaki korku kokusunu gerçek anlamda
algılayabilir. Korku anında terin bileşimi değişir, adrenalin salgılanır. At
bunu yakalar ve kendisi de tedirginleşmeye başlar. Deneyimli bir binicinin
sakin görünmesinin sebebi korkmaması değil. atın onun ruh halini okuyacağını
bilmesidir.
20. Gerçek. Atlar sarhoş bir insanı kokusundan tanıyabilir. Bu bir
benzetme değil. Alkol kokusunu gerçekten algılar ve o kişiye karşı tedirgin
hatta bazen huysuz davranabilirler.
21. Gerçek. Kan kokusu atları çılgına çevirir. Bu yırtıcı
tehlikesine karşı geliştirilmiş kadim bir iç güdüdür. Havadaki küçük bir kan
izi bile paniğe yol açabilir.
22. Gerçek. Bir atın üst dudağını kaldırıp başını geriye atması
gülmek değildir. Bu naflemen tepkisi denir. Koku moleküllerini damaktaki özel
bir organa, Jacobs'on organına yönlendirerek koku alma duyusunu güçlendirir.
Genellikle yabancı veya ilginç kokulara verilen bir tepkidir.
23. Gerçek. Atlar sürgü ve kilit açmayı öğrenebilir. Bu bir eğitim
değil. kendiliğinden edinilmiş bir beceridir. Belli bir hareketin kapıyı
açtığını fark eden at bunu bir daha unutmaz ve hatta bunu diğerlerine de
öğretir. Bazı atların ağıllardan sürü arkadaşlarını serbest bıraktığı
belgelenmiştir.
24. Gerçek. Atlar arasında gerçek dostluklar kurulur. Belirli
bireyleri yakın arkadaş olarak seçer. O arkadaş yanlarında olmadığında açıkça
hasret çekerler. Bir arkadaştan ayrılmak, hatta hızlanmış nabız ve huzursuz
davranış gibi somut stres belirtileri doğurur.
25. Gerçek. Atlar müzik sever ama her türünü değil. Klasik müzik ve
sakin melodiler onları yatıştırırken ağır metal, huzursuzluk ve saldırganlığa
yol açar. Bazı ahırlarda sürekli fon müziği çalınır ve bunun hayvanların
davranışını gerçekten iyileştirdiği görülür. İlk sorumuz şu: Hiç canlı bir
atla, ekranda ya da fotoğrafta değil, yüz yüze, daha doğrusu burun buruna vakit
geçirdiniz mi? Yorumlara yazın.
3. bölüm: Şaşırtıcı yetenekler.
26. Gerçek atlar dünyanın manyetik alanını hissedebilir.
Araştırmalar sakin hava koşullarında atların kuzey güney eksenine hizalanarak
durmayı tercih ettiğini göstermiştir. Bunun nedeni henüz bilinmese de deneyler
bu sonucu istikrarlı biçimde tekrarlıyor.
27. Gerçek. Atların yön bulma yeteneği olağanüstüdür. Kaybolan bir
atın hiç bilmediği yüzlerce kilometrelik bir araziden tek başına evine döndüğü
vakalar kayıtlıdır. Muhtemelen manyetik algı, koku alma ve görsel hafızayı
birlikte kullanıyorlar.
28. Gerçek. Poynaklar başka bir anlamda da pusula görevi görür. At,
su ya da otlağın kokusunu kilometrelerce uzaktan alarak yolunu bulabilir.
Görüşü zayıflamış yaşlı atlar bile tamamen koku alma duyusuna dayanarak gayet
başarılı biçimde yön bulur.
29. Gerçek. Atlar fotoğrafta kendilerini tanıyabilir. Bu yeteneği
gösterebilen az sayıdaki hayvan türünden biridir at. kendi görüntüsünü
gördüğünde başka bir atım fotoğrafına verdiğinden farklı tepki verir. Bunun
kendisi olduğunu açıkça kavramış gibidir.
30. gerçek. Bir tay doğumundan birkaç saat sonra koşabilir. Dünyaya
geldikten yaklaşık bir saat sonra ayağa kalkar. Birkaç saat içinde ise
sürüsüyle birlikte hareket edebilir hale gelir. Bu evrimsel bir zorunluluktan
doğmuştur. Doğada yavaş bir tay ölü bir tay demektir.
31. Gerçek. Bir at günde 50 ile 90 Lre arası su içer. Sıcak
havalarda bu miktar 120 litreye kadar çıkabilir. Bir yetişkin insanın günlük su
tüketimi ise sadece yaklaşık 2 litredir.
32. Gerçek. At et yemez ama katı anlamda otçul da sayılmaz. Küçük
hayvanları kuş yumurtalarını yediği görülmüştür. nadir bir davranış olsa da
özellikle mineral eksikliği durumunda ortaya çıkabiliyor.
33. Gerçek. Sindirim sistemi sürekli olarak küçük porsiyonlar
halinde besin almaya göre tasarlanmıştır. Midesi oldukça küçüktür. sadece 15
litre civarındadır. Buna karşılık bağırsak uzunluğu 28 metreye ulaşır. At sık
sık ve az beslenmelidir. Uzun aç kalma süreleri koliklerin başlıca sebebidir.
34. Gerçek. İnsanlar gibi atların da kan grupları vardır ve bu
veteriner operasyonlarında kritik önem taşır. Atlarda sekiz temel kan grubu
bulunur. Uyumsuz kan nakli ölümcül olabilir.
35. Gerçek. Yeni Zelanda'nın Kaymana yaban atları neredeyse su
geçirmez bir kürke sahip benzersiz bir popülasyondur. Kıl yapısının özel yapısı
suyu iter. Evrim onları sürekli yağmura karşı bu şekilde uyarlamıştır.
4. bölüm. Tarih 36. Gerçek. Atın ilk atası 55 milyon yıl önce
ortaya çıktı. Eohippus yani şafakatı. Tilki büyüklüğünde yaklaşık 5 kilogram
ağırlığında bir hayvandı ve ormanlarda yaşardı. Ön ayaklarında 4, arka
ayaklarında üç parmağı vardı. Bunun uzun bir evrim yolculuğunun başlangıcı
olduğunu bilmeseniz günümüz atıyla hiçbir ortak yanı olmadığını düşünürdünüz.
37. Gerçek. Atlar Kuzey Amerika kökenlidir. Fosil atalarının büyük
çoğunluğu orada bulunmuştur. Yaklaşık 13.000 yıl önce son buzul çağının sonunda
kıtadaki tüm atlar tamamen yok oldu. İklim mi yoksa ilk insanların avlanması mı
sebepti? Bu tartışma hala sürüyor.
38. Gerçek. Atları Amerika'ya geri getirenler 15. yüzyılda İspanyol
konkistadorlar oldu. Hernan Cortes Meksika'yı fethetmek için yanında 16 at
getirdi. Bazıları vahşi doğaya kaçtı ve birkaç nesil içinde devasa sürülere
dönüştü. Ünlü Mustanklar böyle doğdu.
39. Gerçek. Atın evcilleştirilmesi yaklaşık 5,5000 yıl önce
gerçekleşti. Bunun muhtemel yeri günümüz Rusya'sının güneyine denk gelen Volga
ve Don nehirlerinin aşağı kesimlerindeki bozkırlardır. Bunu gerçekleştirenler
Avrasya'daki birçok halkın atası sayılan yanla kültürü insanlarıydı.
40 gerçek. Evcilleştirilmeden önce at tıpkı geyik veya sığır gibi
avlanan bir yiyecek kaynağıydı. Bazı bilim insanlarına göre evcilleştirme
tesadüfen başlamış olabilir. Yakalanan taylar çocuklara oyun için verilmiş ve
zamanla ehlileşmişlerdir.
41. Gerçek. Pıralski atı günümüze kadar ulaşan tek gerçek yaban
attır ve hiçbir zaman evcilleştirilmemiştir.
66 kromozomu vardır. Evcil atlarda ise bu sayı 64'tür. Dolayısıyla
bugünkü atların doğrudan atası değil evrimin paralel bir kolu sayılır.
42. Gerçek. Avrasya bozkırlarının yaban atı tarpan 1879 yılında
soyu tükenerek yok oldu. İnsanlar onları kasıtlı olarak yok etti. Çünkü
tarpanlar ekinleri çiğniyordu. Son özgür tarpan bugünkü Ukrayna topraklarında
öldü.
43. Gerçek.20. yüzyılın 30'lu yıllarında Polonyalı bilim insanları
yaban özellikleri taşıyan evcil atları çaprazlayarak tarpanı geriye doğru
seleksiyonla yeniden canlandırdı. Sonuç Polonya Konik'ydi. Görünüşü tarihi
tarpandan neredeyse ayırt edilemeyen bir ırk.
44. Gerçek. At tarımda gerçek bir devrim yarattı. Öküzlerle sürülen
tarlalar yavaş ve zahmetli işlenirken at 3-4 kat daha hızlı çalışıyordu. Bunun
sonucunda işlenen arazi miktarı hızla arttı. Bu durum Orta Çağ Avrupa'sındaki
nüfus artışıyla doğrudan bağlantılıdır.
45. Gerçek. At olmasaydı sinema da olmazdı.1878'de fotoğrafçı
Edward Mobridge, dört nala koşan bir atın dört ayağının da aynı anda yerden
kesildiğini kanıtlamak için pist boyunca 24 kamera diziyor, kanıtlıyor da. Ve o
24 ardışık kare sinemanın temel prensibinin ta kendisi oluyor. Mobridge bu
deneyle tarihin ilk hareketli görüntü projektörü olan Zooxiscop'u icat ediyor.
İkinci sorumuz şu: Şu an size bir at sırtında gezinti teklif edilse kabul eder
miydiniz? Yorumlara yazın.
5. bölüm: At ve İnsan 46. Gerçek.
20. yüzyıla kadar kara ulaşımının başlıca aracı attı. Eerde ya da
arabada yolculuk etmek yürümekten daha hızlı mesafe kat etmenin bilinen tek
yoluydu. Roma İmparatorluğu'nun posta istasyonları tam olarak at değiştirmek
amacıyla her 10-15 kilometrede bir kuruluyordu.
47. Gerçek. Motor gücü hala beygir gücü birimiyle ölçülür. Bu
birimi 17. yüzyılda James Wat geliştirdi. Amacı müşterilerinin buhar
makinesinin kaç atın işini gördüğünü kolayca anlayabilmesiydi.
48. Gerçek Cengiz Han'ın devasa imparatorluğu Cidao yüksekliği
yalnızca 120 ile 140 cm olan Moğollarıyla fethedildi. Küçük, tıknaz, yelesi
kısa ama inanılmaz dayanıklı hayvanlardı. Günde 100 kilometreye kadar yol
alabiliyor, ayaklarının bastığı yerde ne bulurlarsa onunla besleniyorlardı.
49. Gerçek. Dünyanın ilk kurya sistemi yani modern postanın atası
Cengiz Han'ın torunu Kubilay Han tarafından kuruldu. Bunun için en hızlı ve en
dayanıklı atlar özenle seçiliyordu. İstasyon ağı Moğol İmparatorluğu boyunca
binlerce kilometreye yayılıyordu.
50. Gerçek. Napolyon Bonapart kişisel simgesi olarak arıyı seçmişti
ama atlara olan hayranlığı büyüktü. Taç giyme cübbesinde bir at figürü
işlenmişti. Ordusunda ölen at sayısı ölen asker sayısından fazlaydı ve bu
kayıplara bakış açısı insan kayıplarınınkinden tamamen farklıydı.
51. Gerçek. Antik Mısır'a at yaklaşık 4.000 yıl önce girdi ve
anında soyluluğun simgesi haline geldi. Ata sahip olmak yalnızca soylulara ve
firavunlara nasip oluyordu. İlk dönemlerde savaş arabalarını çekmek dışında bir
işlevi yoktu.
52. Gerçek. Hindistan'da at kutsal sayılırdı. Hinduizm'de at Vişnu
tanrısının vücut bulmuş hallerinden biri kabul edilir. Orta Asya'nın bazı
halklarında bir atrafından öldürülen savaşçının cennete layık görüldüğüne
inanılan bir gelenek vardı. Sanki at onu yeterince cesur bulup kendisi seçmişti.
53. Gerçek. Satrançta oyunun başından bu yana tarihi ismini koruyan
tek taş attır.
10. yüzyılda aslan krala, kaplanlar vezire, kuşlar kaleye
dönüşürken at hala at olarak kaldı.
54. Gerçek. At dünya çapında 20'den fazla ülkenin arma ve
bayrağında yer alır. Antik Yunan ve Roma sikkelerinde, paleolitik çağın mağara
resimlerinde, Orta Çağ heraldinde ve günümüz logolarında karşımıza çıkar.
55. Gerçek. Mustangklar Konkistadorlar tarafından getirilen atların
vahşileşmiş torunlarıdır.
1903 yılında Amerikan bozkırlarında yaklaşık 2 milyon yaban at
bulunuyordu. Sonrasında sistemli biçimde avlanıp evcilleştirildiler. Bugün
sayıları yaklaşık 80.000'e düşmüş durumda.
6. bölüm: Rekorlar ve ırklar.
56. Gerçek. Tarihin en hızlı atı saatte 88 ketreye ulaştı. Bu
özellikle yarışlar için geliştirilmiş safkan bir ırktı. Ortalama 4 nala koşu
hızı ise saatte 44 ketredir.
57. Gerçek. Tarihin en güçlü atı İskoç çekici ırk Clydesdale'dır.
1893 yılında bu ırktan bir çift at 128 ton ağırlığındaki bir yükü
yerinden oynattı. Bu rekor hala kırılmış değil.
58. Gerçek. Dünyanın en küçük atı Falabella ırkıdır. Boyu yaklaşık
bir yetişkinin dizine denk gelir. Bazı bireyler 70 cmreyi bile geçmez. Buna
rağmen tüm anatomisi ve mizacıyla tam anlamıyla bir attır. Sadece minyatür
boyutundadır.
59. Gerçek. Kayıtlara geçen en uzun ömürlü at ingiliz çeki atı Old
Billy'dir.
62 yıl yaşamıştır. Evcil bir atın ortalama ömrü 25 yıl olduğundan
Bil'in insan yaşına çevrildiğinde yaklaşık 173 yıl yaşadığı hesaplanır.
60. Gerçek. Dünyada resmi olarak tanınan yaklaşık 160 at ırkı
vardır. Bunlar arasında binlerce yıldır neredeyse hiç değişmeyen muhtemelen en
eskisi Arap atıdır. En nadiri ise Türkmenistan kökenli Ahalteke'dir. Dünya
genelinde sadece 6.000 kadar birey kalmıştır.
61. Gerçek. Ahaleke uzmanların çoğunluğuna göre en güzel hattır.
Kürkünde altın, gümüş, bakır tonlarında karakteristik metalik bir parıltı
vardır. Bu ne bir hastalık ne de kozmetiktir. Kılın özel yapısı ışığı tıpkı
canlı bir altın gibi kırar.
62. Gerçek. Pembe derili atlar güneş yanığı yaşayabilir. Bu
özellikle açık renkli, albino ve krem tonlu atlar için geçerlidir. Sıcak
iklimlerde tıpkı insanlar gibi güneşten korunmaları gerekir.
63. Gerçek. Bir atın rengi sadece bir renk meselesi değildir.
Birkaç bağımsız genin belirlediği karmaşık bir genetik özelliktir. Doru, siyah,
kırmızı doru, kır, alaca, kula, sarı gibi onlarca resmi renk vardır. Her biri
farklı bir gen kombinasyonunun ürünüdür.
64. Gerçek. Dünyada en fazla at yaklaşık 10 milyonla Çin'de
bulunuyor. İkinci sırada ABD, 3. sırada Meksika var. Rusya ise ilk 10 ülke
arasında yer alıyor.
65. Gerçek. Avustralya'da Brumbi adı verilen yaban atlar yaşar.
Buraya ilk atlar İngiliz yerleşimcilerce 178'de getirildi. Bir kısmı kaçıp
yabanileşti. Bugün burasyonu yaklaşık 400.000 bireye ulaşmış durumda ve yerel
türleri tehdit ettiği için ekolojik bir sorun olarak görülüyor.
7. bölüm. Davranış ve karakter.
66. Gerçek. Bir sürüde atlar hiçbir zaman aynı anda uyumaz. Her
zaman nöbet tutan bir ya da iki birey bulunur. Bu nöbet sistemi herhangi bir
anlaşma olmadan işler. Bazıları yatarken diğerleri ayakta kalır. Sonra sırayla
yer değiştirirler.
67. Gerçek. Yaban at sürülerinde lider hem bir aygır hem de bir
kısrak olabilir. Aygır sürüyü korur ve savunmadan sorumludur. Ancak hareket
yönünü ve otlak seçimini genellikle yaşça büyük ve bölgeyi daha iyi tanıyan bir
kısrak belirler.
68. Gerçek. Atlar ruh hallerini kulaklarıyla, gözleriyle, burun
delikleriyle, kuyruk duruşuyla, tüm bedenleriyle ifade eder. Baş yukarıda ve
gözler tamamen açıkken kaygı, kulaklar geride ise saldırganlık ya da korku,
gevşek bir alt dudak ise tam bir güven ve sakinlik ifadesidir.
69. Gerçek. Atlar yırtıcılara karşı etkili biçimde kendini
savunabilir. Timsahlara, pumalara, kurtlara saldıran atlar belgelenmiştir.
Nallı bir toynağın darbesi bir aslanın kafatasını bile kırabilir. İnanması güç
ama gerçek. Belgelenmiş vakalar bunlar.
70. Gerçek. At insanı ayı veya kurttan daha sık öldürebilen bir
hayvandır. İstatistiklere göre kazaların çoğu attan düşme ya da tekme
yemesinden kaynaklanır. Yine de atlar genel olarak insana karşı saldırgan
değildir. Yaralanmaların büyük kısmı dikkatsiz davranış bir sonucudur.
71. Gerçek. Atlar arılardan panik derecesinde korkar. [homurdanır]
Onlarca arı sokması yetişkin bir atı öldürebilir. Bu korkaklık değil. Saf
fizyolojidir. Büyük vücut kütlesi nedeniyle kilogram başına düşen zehir dozu
kritik seviyeye ulaşır.
72. Gerçek. Atlar tek bir insana uzun süreli derin bir bağlılık
geliştirebilir. Kuzey Afrika'daki berberi atları tarihsel olarak sahiplerinin
evinde adeta aile bireyi gibi yaşamıştır. Atla binicisi arasındaki bağ öylesine
kişisel olabilir ki sahibini kaybeden bazı atların ardından öldüğü bile
görülmüştür.
73. Gerçek. Tayların bacakları doğumda orantısız derecede uzundur.
Neredeyse yetişkin bir atınki kadar. Bu evrimsel bir hesaptır. Tay doğumdan
birkaç saat sonra sürüyle koşmak zorundadır. Uzun bacaklar hayatın ilk
dakikalarından itibaren hız demektir.
74. Gerçek. Bir kısrak kendi tayının sesini onlarca ses arasından
tanıyabilir. Sesler kayıt edilip hoparlörden çalınsa bile anne yalnızca kendi
yavrusunun sesine tepki verir. Anne Tay Bağı hayvanlar aleminin en güçlü
bağlarından biridir.
75. Gerçek. Atlar ağlayabilir. Gözyaşları vardır ve bazen bariz
sıkıntı anlarında akabilir. Bu insani anlamda duygusal bir ağlama değildir. Ama
sinir sisteminin yoğun uyarılmasına verdiği fizyolojik bir tepki gerçekten var.
8. Bölüm. At ve Bilim.
76. Gerçek. Atlar sinemanın icadında rol oynadı. Bundan zaten
bahsettik. Ama fizyoloji biliminin gelişmesine de katkı sağladılar. Geçmişte
atların kardiyovasküler sistemi üzerine yapılan araştırmalar memelilerdeki kalp
işleyişinin genel prensiplerinin anlaşılmasına yardımcı oldu. İnsan da dahil.
77. Gerçek at serumu tıpta kullanılır. Difteri ve tetanoz serumları
ilgili toksinlerle bağışıklık kazandırılan atların kanından elde edilir. Bu 20.
yüzyılda milyonlarca hayat kurtardı.
78. Gerçek. Atın hızı bilimsel ilerlemenin ölçü birimi haline
geldi. Watt buhar makinesini icat ettiğinde at gücünü saniyedeki food pound
cinsinden hesapladı. Beygir gücü adını taşıyan bu birim mühendislikte hala
kullanılıyor.
79. Gerçek. Atlar hipoterapide yani terapötik binicilikte
kullanılır. Atın ritmik hareketleri insanın yürüyüş hareketlerine benzer.
Serebral palsi, otizm ya da hareket sistemi bozukluğu yaşayan kişiler için atla
temas ve binicilik geleneksel fizyoterapi ile kıyaslanabilir sonuçlar verir.
80. Gerçek bir atla vakit geçirmek insanda stres hormonu kortizolün
düzeyini düşürür. bu araştırmalarla kanıtlanmıştır. Bu yüzden at gezintileri,
travma sonrası stres bozukluğu yaşayan gaziler dahil psikolojik
rehabilitasyonun bir parçası olarak kullanılıyor.
9. bölüm. Şaşırtıcı bilgiler.
81. Gerçek. Atlar dokunuşla sahibinin vücut sıcaklığını
anlayabilir. Atın kulağına dokunduğunuzda orası soğuksa atın tüm vücudunun da
soğuk olduğu anlamına gelir. Güvenilir bir gösterge.
82. Gerçek. Birçok at kahveyi, daha doğrusu kahve kokusunu sever.
Ahırların yakınındaki kahve dükkanı sahipleri bunu uzun zamandır bilir. Atlar
kahve kokusuna doğru burun uzatır ve bu kokuya belirgin bir olumlu tepki verir.
83. Gerçek. At geyiremez. Bu mide yapısının doğrudan bir sonucudur.
Kaslar yalnızca tek yönde hareket edecek şekilde tasarlanmıştır. Gazlı
koliklerin at için ölümcül olmasının nedeni tam olarak budur. Gaz dışarı
çıkamaz ve organları sıkıştırır.
84. Gerçek. Atın safra kesesi yoktur. Karaciğerde üretilen safra
porsiyonlar halinde değil sürekli olarak doğrudan bağırsağa akar. Bu da atın
sürekli küçük porsiyonlarla beslenme ilkesiyle mükemmel uyum içindedir.
85. Gerçek. Atlar ağaçlara, direklere sürtünmeyi ve birbirlerini
kaşımayı sever. Karşılıklı tımar etmek önemli bir sosyal ritüeldir. İki at yan
yana durur ve dişleriyle birbirinin boyun ve sırt tüylerini düzenler. Bu hem
hijyen hem de dostluk bağlarını pekiştirme işlevi görür.
86. Gerçek Iscot çeki ürkü Clydale'in karakteristik bir özelliği
bacaklarındaki ipeksi saçaktır. Bu bir süs değildir. Toynaklardaki gür ve uzun
tüyler İskoçya'nın bataklık çayırlarında çalışırken nem ve çamura karşı koruma
sağlar. Belirli bir iklime özel bir evrimsel çözüm.
87. Gerçek. Arap hatlarının kafatası yapısı benzersizdir.
Burnundaki iç bükey profil cibbah. her nefeste daha fazla hava alınmasını
sağlar. Bu özellik onların çöl ikliminde bu kadar dayanıklı olmasının başlıca
sebebidir.
88. Gerçek. Hareket halindeki bir at bedeni adeta bir saat
mekanizması gibi çalışır. Yürüyüş, tırı, dört nala ve rahvan gibi her yürüyüş
biçimi ayakların kesin olarak belirlenmiş bir sırayla hareket etmesiyle oluşur.
At bu sırayı kendi başına değiştiremez. Biniciler atı bir yürüyüş biçiminden
diğerine yumuşak geçişle götürmeyi yıllarca öğrenir.
89. Gerçek. Atlar gerçek anlamda gülebilir. Neşeli bir ruh
halindeyken çıkardıkları ses sıradan kişnemeden ton ve ritim bakımından
farklıdır. Kişneme değil, kıkırdamaya benzer bir şeydir.
90. gerçek. Bir atın iskeletine bakarak onun çalışma atı yoksa
yarış atım mı olduğu anlaşılabilir. Çalışma atlarının bacak kemiklerinde yıllar
süren ağır yükün izi olan kalınlaşmalar bulunurken yarış atlarının kemikleri
hız için optimize edilmiş daha incedir. Çüncü sorumuz şu: Sizce at hiç
evcilleştirilmeseydi insanlık tarihi nasıl bir yol izlerdi? Yorumlara yazın.
10. bölüm. Son gerçekler.
91. Gerçek at. Titreşimi toynaklarıyla algılar. Yaklaşan bir
sürünün ya da yırtıcının ayak seslerini kulaklarıyla duymadan çok önce fark
eder. Toprak bilgiyi taşır. At da onu okur.
92. Gerçek. Yele ve kuyruk sadece süs unsuru değildir. Kuyruk
böcekleri kovar. Yele ise boyun bölgesini yırtıcılarla ya da diğer atlarla
girilen çatışmalarda ısırıklardan korur. Yaban atlarda yele dik durur. Evcil
atlarda olduğu gibi bir tarafa yatmaz. Bunu Pzevalski atında net biçimde
görebilirsiniz.
93. Gerçek. Bazı atlar arılar kadar iyi olmasa da sayabilir.
Deneyler küçük sayı aralıklarında nesne miktarını ayırt edebildiklerini ve
beklenen yiyecek miktarıyla gerçek miktar uyuşmadığında bunu fark ettiklerini
gösteriyor.
94. Gerçek. Japonya'da Asya'nın en eski ırklarından biri olan Kiso
Yaşar. Binlerce yıl boyunca Japon savaşlarında kullanılmıştır.
20. yüzyılda Avrupa ırklarıyla çaprazlanınca safkanlı Kiso
neredeyse yok oldu. Bugün yalnızca 100 kadar birey kalmış durumda.
95. Gerçek. Bir at sesli, işaretli ve bedensel olmak üzere 200'den
fazla farklı komuta tepki verecek şekilde eğitilebilir. En iyi eğitilmiş sirkar
20 ve daha fazla adından oluşan hareket dizilerini bilir.
96. Gerçek. Tarihin en ünlü atı, belki de Büyük İskender'in atı
Buke Kefalos'tur. Efsaneye göre genç İskender başkalarının başaramadığı bu atı
sadece onu güneşe doğru çevirip kendi gölgesinin verdiği korkuyu ortadan
kaldırarak evcilleştirmiştir. Bu Kefalos İskender'in tüm askeri kariyeri
boyunca yanında kaldı. At öldüğünde İskender onun adına bir şehir kurdu. Buke
Kefala.
97. Gerçek. Atların Hachikosu. Hachiko adında bir Japon aygır mı
var demek istiyorsunuz? Hayır tabii. Hachiko bilindiği gibi bir Japon
köpeğidir. Ama atlar arasında da bir benzeri var. Savaşta ölen bir Rus
subayının sadık atatı. Bazı tarihi kaynaklara göre bu at günlerce sahibinin
cesedinin başında durmuş ve kimsenin yaklaşmasına izin vermemiştir. İster
efsane ister gerçek olsun başka vakalarda da belgelenen gerçek bir davranış
biçimini yansıtıyor.
98. Gerçek. Atlar ağlayan bir insana tepki verir. Bu belgelenmiş
bir olgudur. Ağlayan birini gördüklerinde at genellikle yanına yaklaşır, başını
eğer ve onun yanında durur. Bu bir eğitim sonucu değil, empatidir.
99. Gerçek. Atlar adil ya da haksız muameleyi hatırlar ve bu
davranışlarını yıllarca etkiler. Bu zamanlar haksız yere kırbaçlanmış bir at.
10 yıl sonra bile kırbaca gibi herhangi bir nesneyi gördüğünde
gerilebilir. Bir verinin sıklığı uzun sürede geri dönüş olan bir yatırımdır.
100. Gerçek. At ve insan 5.000 yıldır bir aradadır. Bizi savaşa
taşıdı. Sabanı çekti. Postayı ulaştırdı. Savaş alanında yaralıları kurtardı.
Kıtlık yıllarında bizi doyurdu. Tarihimizi herhangi bir alet ya da makineden
daha derinden değiştirdik. İşte ilginç olan da bu.
21. yüzyılda arabalar, uçaklar, traktörler ve dronlar varken bile
hala hayatından vazgeçilemeyecek. İnsanlar ona doğru çekilmeye devam ediyor.
Binicilik yapıyor. Zorunlu olduğu için değil, amaçları için. Çünkü bir atın
yanında kelimelerle anlatılması zor ama hissedilmesi çok kolay bir şey oluyor.
5.000 yıl önce bir insan yaban bir ata yaklaştı ve eli uzandı.
Kaçmadı. İşte o andan itibaren başka bir yöne hareket etti.
